Θεία Λειτουργία του Αγίου Μάρκου

Η Θεία Λειτουργία του Αγίου Μάρκου αποτελεί μία από τις αρχαιότερες μορφές της χριστιανικής λειτουργικής λατρείας, η οποία συνδέεται με την Εκκλησία της Αλεξάνδρειας, και αποδίδεται στον Ευαγγελιστή Μάρκο, μαθητή του Αποστόλου Πέτρου και ιδρυτή του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας.

Οι απαρχές της Θείας Λειτουργίας του Αγίου Μάρκου ανάγονται στην πρώιμη χριστιανική εποχή. Το γεγονός ότι αποδίδεται στον Ευαγγελιστή Μάρκο, ο οποίος σύμφωνα με την παράδοση υπήρξε ιδρυτής της Εκκλησίας της Αλεξάνδρειας και πρώτος Eπίσκοπος της, υποδηλώνει ότι είναι τόσο παλαιά όσο και η ίδια η Εκκλησία της Αιγύπτου. Η ύπαρξη της μαρτυρείται από αναφορές Πατέρων και εκκλησιαστικών συγγραφέων όπως ο Μέγας Αθανάσιος, ο Δίδυμος, ο Μακάριος, ο Ισίδωρος, ο Θεόφιλος, ο Κύριλλος και ο Τιμόθεος. Από την Αίγυπτο η χρήση της διαδόθηκε στο Σινά, στην Αιθιοπία και σε ελληνικές κοινότητες της Νότιας Ιταλίας κατά την εποχή των Σταυροφοριών. Παράλληλα με αυτήν η Εκκλησία χρησιμοποιούσε την ίδια εποχή και άλλες Λειτουργίες, όπως του Μεγάλου Βασιλείου, του Αγίου Γρηγορίου και του Αγίου Ιακώβου. Με την πάροδο του χρόνου όμως, οι βυζαντινές Λειτουργίες του Μεγάλου Βασιλείου και του Ιωάννη Χρυσοστόμου επηρέασαν σημαντικά τη μορφή της και σταδιακά την αντικατέστησαν.^[1]

Οι τελευταίες μαρτυρίες για τη χρήση της Θείας Λειτουργίας του Αγίου Μάρκου από τους Ορθοδόξους της Αιγύπτου προέρχονται από ελληνικές και κοπτικές πηγές των τελών του 12ου και των αρχών του 13ου αιώνα. Ο Θεόδωρος Βαλσαμών, απαντώντας σε ερώτημα του Πατριάρχη Αλεξανδρείας Μάρκου, σχετικά με το αν οι Λειτουργίες που αποδίδονται στον Ιάκωβο τον Αδελφόθεο και στον Άγιο Μάρκο είναι δεκτές από την Εκκλησία, χαρακτήρισε τις Λειτουργίες ψευδεπίγραφες, επειδή δεν περιλαμβάνονται στα γνήσια αποστολικά έργα της Καινής Διαθήκης, ούτε μαρτυρούνται από τους Πατέρες και τους ιερούς Κανόνες, αλλά και ούτε αναγνωρίζονται από την Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης.Υποστήριξε, μάλιστα, ότι όλες οι Εκκλησίες όφειλαν να ακολουθούν το έθος της Νέας Ρώμης και να λειτουργούν σύμφωνα με τις παραδόσεις των Αγίων Ιωάννου του Χρυσοστόμου και Βασιλείου, επικαλούμενος το πρώτο κεφάλαιο του δευτέρου βιβλίου των Βασιλικών. ^[2] Σχολιάζοντας τον 32ο κανόνα της Πενθέκτης Συνόδου, ο Βαλσαμών αναφέρει ότι οι Επίσκοποι και οι Ιερείς της Αλεξάνδρειας τελούσαν ιερουργίες με ευχές που αποδίδονταν στον Άγιο Μάρκο, και ότι οι Αλεξανδρινοί έλεγαν πως διέθεταν ιδιαίτερη Λειτουργία στο όνομά του, την οποία χρησιμοποιούσαν κατά το πλείστον. Ωστόσο, όταν ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας θέλησε να λειτουργήσει στην Αγία Σοφία με τη Λειτουργία του Αγίου Μάρκου, εμποδίστηκε από τον Βαλσαμώνα ενώπιον της Συνόδου και του Αυτοκράτορα και αναγκάστηκε να υποσχεθεί ότι θα λειτουργεί σύμφωνα με το τυπικό της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης.^[3] Η στάση αυτή, ενδεικτική των συγκεντρωτικών λειτουργικών τάσεων του Μεσαίωνα τόσο στη Δύση, όσο και στην Ανατολή, οδήγησε τελικά στην αντικατάσταση της αρχαίας αλεξανδρινής Λειτουργίας από τις βυζαντινές Λειτουργίες, καθώς το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας έχασε την παλαιά του ισχύ και επισκιάστηκε από την Κωνσταντινούπολη.

Η Θεία Λειτουργία του Αγίου Μάρκου φέρει σαφή ίχνη της αρχαιότητάς της, τα οποία παρατηρούνται στο σημερινό κείμενο της Λειτουργίας. Υπάρχουν δεήσεις που παραπέμπουν σε εποχή διωγμών («τάς ἐπισυναγωγὰς ἡμῶν δός ... ἀκωλύτως καὶ ἀνεμποδίστως γενέσθαι»), υπαινιγμοί για τις εχθρικές ενέργειες ισχυρών ειδωλολατρών («τοὺς ἐχθροὺς τῆς ἐκκλησίας σου, Κύριε, ὡς πάντοτε καὶ νῦν ταπείνωσον, γύμνωσον αὐτῶν τὴν ὑπερηφανίαν, δεῖξον αὐτοῖς ἐν τάχει τὴν ἀσθένειαν αὐτῶν, τὰς ἐπιβουλάς αὐτῶν καὶ τὰς μαγγανίας καὶ τὰς πανουργίας, ἃς ποιοῦσι καθ ̓ ἡμῶν ἀπράκτους ποίησον»), αλλά και αναφορές στη μη φιλική στάση των βασιλέων έναντι των χριστιανών («δός ... εἰρηνικὰ φρονεῖν πρὸς ἡμᾶς καὶ πρὸς τὸ ὄνομά σου»)^[4]. Επιπλέον, η χρήση διαφορετικής γραφής σε χωρίο του κατά Ιωάννην (20, 22-23: «ἐμφυσήσας εἰς τὰ πρόσωπα αὐτῶν»)  που δεν συναντάται σε χειρόγραφα μετά τον 4ο αιώνα, θεωρείται ένδειξη της αρχαιότητάς της. Ιδιαίτερο γνώρισμα της Λειτουργίας είναι και το έντονο τοπικό της στοιχείο: περιλαμβάνει δεήσεις για την πόλη και τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας, για την άνοδο των νερών του Νείλου, για τις γεωργικές ανάγκες της Αιγύπτου, καθώς και την συχνή επίκληση των πρεσβειών του πολιούχου Ευαγγελιστή Μάρκου.^[5]

Η σημερινή μορφή της Λειτουργίας του Αγίου Μάρκου δεν ταυτίζεται με την αρχική, καθώς η χρήση της επί πολλούς αιώνες προκάλεσε τροποποιήσεις, προσθήκες και μεταθέσεις στοιχείων, καθιστώντας δύσκολη την πλήρη αποκατάσταση του πρωτότυπου κειμένου. Επιπλέον, πριν από τον 11ο αιώνα δεν διασώζονται χειρόγραφα, με αποτέλεσμα να μην διαθέτουμε πλήρες κείμενο της Λειτουργίας. Οι αλλοιώσεις της Λειτουργίας εξηγούνται αφενός από τη φυσιολογική εξέλιξη που υφίστανται τα λειτουργικά κείμενα και οι τελετές με τη συνεχή χρήση τους, και αφετέρου από την επίδραση που άσκησαν πάνω στην Εκκλησία της Αλεξάνδρειας τόσο η λειτουργική παράδοση της Αντιοχείας όσο και εκείνη της Κωνσταντινούπολης. Ιδιαίτερα σε μεταγενέστερους χρόνους, η εισβολή βυζαντινών στοιχείων ήταν σημαντική, καθώς το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας είχε αποδυναμωθεί και οι Ορθόδοξοι της Αιγύπτου εξαρτιόνταν όλο και περισσότερο από το πνευματικό κέντρο της Ορθοδοξίας, την Κωνσταντινούπολη. Η πορεία προς τον εκβυζαντινισμό της Λειτουργίας του Αγίου Μάρκου φαίνεται καθαρά στα σωζόμενα χειρόγραφα.

Η Θεία Λειτουργία αυτή ανήκει στον λεγόμενο αλεξανδρινό ή αιγυπτιακό λειτουργικό τύπο και τελούνταν στην Εκκλησία της Αιγύπτου από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες έως και τον 13ο αιώνα, είτε στο πρωτότυπο ελληνικό κείμενο είτε σε μεταφράσεις. Τα σημαντικότερα χειρόγραφα που διασώζουν τη Λειτουργία του Αγίου Μάρκου είναι:

• Ειλητάριο Πανεπιστημίου Μεσσήνης Gr. 177 (12ος αιώνας, Σινά ή Νότια Ιταλία), ελλιπές κείμενο.
• Κώδικας Βατικανού Gr. 1970 (12ος αιώνας, Rossano, Κάτω Ιταλία), πλήρες κείμενο· αποτέλεσε τη βάση για τις πρώτες εκδόσεις της Λειτουργίας από τον J. de S. Andrea (1589) και τον E. Renaudot (1847).

• Ειλητάριο Βατικανού Gr. 2281 (12ος αιώνας, Αίγυπτος). Χρησιμοποιούνταν στον πατριαρχικό Ναό της Αλεξάνδρειας ή αντιγράφηκε από άλλο χειρόγραφο που προερχόταν από εκεί. Είναι άξιο αναφοράς ότι τα τρία αυτά χειρόγραφα έχουν εκδοθεί σε παράλληλες στήλες.^[6]

• Ειλητάριο από τη Μονή Σινά (12ος-13ος αιώνας), ελλιπές κείμενο.

• Δύο χειρόγραφα του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, εκ των οποίων το δεύτερο, με αριθμό 173 (36), αποτελεί αντίγραφο κώδικα που έγραψε ο Μελέτιος Πηγάς το 1585 - 1586. Δημοσιεύθηκε δύο φορές, από τον Άγιο Νεκτάριο Κεφαλά (Αθήνα 1955) και τον Θ. Μοσχονά (Αλεξάνδρεια 1960).
• Χειρόγραφο που εξέδωσε ο S. Mercer (1915), το οποίο χρησιμοποιεί μαζί με προαναφερθέντα χειρόγραφα για δική του έκδοση της Λειτουργίας.^[7]

Το ελληνικό κείμενο της Θείας Λειτουργίας του Αγίου Μάρκου σώζεται αποσπασματικά στους παρακάτω πάπυρους και σπαράγματα περγαμηνών:

1. στον πάπυρο Gr. 254 του Στρασβούργου (4ος ή 5ος αιώνας),
2. στον πάπυρο 2037 E. F. του Βρετανικού Μουσείου (3ος ή 7ος αιώνας),
3. στον πάπυρο 465 του Μάντσεστερ (5ος αιώνας).

Η Λειτουργία του Αγίου Μάρκου σώθηκε επίσης σε δύο αρχαίες μεταφράσεις: την κοπτική, που φέρεται συνήθως στο όνομα του Αγίου Κυρίλλου, και την αιθιοπική. Αυτές πιθανότατα έγιναν πριν από τη δογματική διάσπαση των αφρικανικών Εκκλησιών· στηρίζονται σε αρχαιότερο πρότυπο, αλλά παρουσιάζουν και μεταγενέστερες επιδράσεις και διαφοροποιήσεις.

• Θεία Λειτουργία
• Πατριαρχείο Αλεξανδρείας
• Θεία Λειτουργία Ιωάννου του Χρυσοστόμου
• Θεία Λειτουργία του Ιακώβου του Αδελφοθέου

• Brightman, F. E. (1896). Liturgies Eastern and Western. Volume 1. Oxford: Clarendon Press.

• Coquin, R. C. (1969). L’anaphore alexandrine de Saint Marc. Le Museon, 82, 307–356.

• Engberding, H. (1964). Das anaphorische Fürbittgebet der griechischen Markusliturgie. Orientalia Christiana Periodica, 30, 398–446.

• Hammond, C. E. (1878). Liturgies Eastern and Western: being a reprint of the texts, either original or translated, of the most representative liturgies of the church, from various sources. Oxford: Clarendon Press.

• Swainson, C. A. (1884). The Greek Liturgies: Chiefly from original authorities. Cambridge: University Press.

• Migne, J. P. (1864). Patrologiae Cursus Completus. Series Graeca. Τόμοι 137–138. Paris: Garnier.

• Κεφαλάς, Ν. (1955). Η Θεία Λειτουργία του αγίου και ενδόξου Αποστόλου και Ευαγγελιστού Μάρκου. Θεολογία, 26, 14–36.

• Μοσχανά, Θ. (1960). Η Θεία Λειτουργία του αγίου Μάρκου. Αλεξάνδρεια.

• Ροδοπούλου, Π. (1959). Η αναφορά της Λειτουργίας του αγίου Μάρκου. Διδακτορική διατριβή. Θεσσαλονίκη.

• Σταυρινός, Α. (1921). Αι αρχαιόταται και αι σύγχροναι Λειτουργίαι. Κωνσταντινούπολη.

• Τρεμπέλας, Π. (1961). Λειτουργικοί τύποι Αιγύπτου και Ανατολής: Συμβολαί εις την ιστορίαν της Χριστιανικής λατρείας. Αθήνα: Αποστολική Διακονία.

• Φίλιας, Γ. (2016). Λειτουργική. Τόμος Β. Αθήνα: Γρηγόρης.

• Φουντούλης, Ι. (1970). Θεία Λειτουργία του Αποστόλου Μάρκου. Θεσσαλονίκη: Πουρναράς.

• Φουντούλης, Ι. (1985). Κείμενα Λειτουργικής. Θεία Λειτουργίαι. Τεύχος Γ΄. Θεσσαλονίκη: Βιβλιοδετική Μέλισσα.

• Αγίου Αποστόλου και Ευαγγελιστού Μάρκου: Θεία Λειτουργία, Παρακλητικός Κανών, Χαιρετιστήριοι Οίκοι και Εγκωμιαστικός Λόγος. (2022). Αδελφότης Οφφικιάλων Πατριαρχείου Αλεξανδρείας «Απόστολος Μάρκος».

• Η αρχαία Θεία Λειτουργία του αγίου Αποστόλου και Ευαγγελιστού Μάρκου. (2018). Ορθόδοξο Πνευματικό Κέντρο Λεμεσού.

• Hammond, C. E. (1878). Liturgies Eastern and Western: being a reprint of the texts, either original or translated, of the most representative liturgies of the church, from various sources.Oxford: Clarendon Press. Ανακτήθηκε από: Alexandrinorum.: Liturgia Marci | PDF