Μη μού τους κύκλους τάραττε

Σύμφωνα με τον Βαλέριο Μάξιμο, η φράση ειπώθηκε από τον αρχαίο Έλληνα μαθηματικό και μηχανικό Αρχιμήδη όταν το 212 π.Χ. οι Ρωμαίοι κατέλαβαν την πόλη του, τις Συρακούσες, μετά την περίφημη Πολιορκία των Συρακουσών, όταν ο Αρχιμήδης συνεβαλε στην άμυνα με θαυμαστά τεχνολογικά επιτεύγματα. Τότε ο Ρωμαίος στρατηγός Μάρκος Κλαύδιος Μάρκελλος έδωσε διαταγή να βρουν τον Αρχιμήδη και να του τον φέρουν άθικτο. Κάποιοι στρατιώτες έφθασαν στο σπίτι του μαθηματικού και ένας τους ρώτησε τον Αρχιμήδη ποιος ήταν. Αλλά σύμφωνα με την αφήγηση του Β. Μάξιμου (στο Facta et dicta memorabilia, Βιβλίο VIII, 7), ο Αρχιμήδης τού αποκρίθηκε στα λατινικά «Noli, obsecro, istum disturbare.»^[2] (= «Μη, παρακαλώ, την ταράζεις [την άμμο]»), επειδή ήταν υπερβολικά απορροφημένος με τους κύκλους που είχε σχεδιάσει πάνω στην άμμο μπροστά του. Μετά από αυτό ο ίδιος ή άλλος στρατιώτης σκότωσε τον Αρχιμήδη με το σπαθί του, παρά το ότι έτσι παρέβη (χωρίς ίσως να το γνωρίζει) τη διαταγή του στρατηγού του.

Ο Πλούταρχος δεν αναφέρει το περιστατικό στο έργο του Βίοι Παράλληλοι- «Μάρκελλος».^[2] Η φράση που παραθέτει ο Β. Μάξιμος (το «noli obsecro istum disturbare»^[2] είναι η μόνη μορφή που σώζεται από την αρχαιότητα, παρά το ότι η σημερινή μορφή, «μη μού τους κύκλους τάραττα» είναι διαφορετική και προφανώς αποτελεί νεότερη παράφραση^[2], πρώτα στη λατινική και μετά εκ μεταφοράς στην καθαρεύουσα ελληνική τον 19ο αιώνα. Σύμφωνα με τον Νατσούλη^[3], η φράση λέγεται σήμερα όταν κάποιος μάς εμποδίζει από σοβαρή εργασία.