Ιερά Μονή Αγίας Παρασκευής Βάχλιας

Η Μονή βρίσκεται βορείως του χωριού Βάχλια και συνδέεται με αυτό μέσω αυτοκινητοδρόμου μήκους 5,2 χιλιομέτρων, όπου κατά το 1/2  είναι στρωμένο με αμμοχάλικο και το άλλο 1/2 με ασφαλτοτάπητα. Λόγω της εδαφικής μορφολογίας και της υψομετρικής διαφοράς, ο αυτοκινητόδρομος είναι μαιανδροειδής με θέα πανοραμική που διανοίχθηκε το 1985 με συνεργασία της τότε Ένωσης Βαχλαίων και της Κοινότητας Βάχλιας. Η Μονή απέχει 75 χιλιόμετρα, περίπου, από την Τρίπολη και 80 χιλιόμετρα, περίπου, από τον Πύργο της Ηλείας.

Όσον αφορά τους ιδρυτές της Μονής, σύμφωνα με την παράδοση, υπήρξαν οι μοναχοί Χαράλαμπος και Βλάσιος, οι οποίοι μετακινήθηκαν τον 16^ον αιώνα από την ιερά μονή Αγίων Θεοδώρων Σοπωτού της επαρχίας Καλαβρύτων, με σκοπό να ιδρύσουν μοναστήρι.

Το μοναστήρι της Αγίας Παρασκευής κατά την Τουρκοκρατία διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο λόγω της γεωγραφικής του θέσης, ως απροσίτου μη φαινομένου από μακριά. Εκεί συναντιούνταν οι οπλαρχηγοί με αγωνιστές από τις όμορες επαρχίες Ηλείας, Αχαΐας, Καλαβρύτων, Ωλενίας, Γορτυνίας, Αρκαδίας για την προετοιμασία της επανάστασης. Επιπλέον, από τις αρχές του 20^ου αιώνα, πριν ακόμα ιδρυθούν σανατόρια στην Ελλάδα, πολλοί προφυματικοί ή φυματικοί, κατέφευγαν στην περιοχή του συγκεκριμένου μοναστηριού λόγω της υψομετρικής του διαφοράς από το χωριό (640μ – 1045μ), των περιβαλλοντικών συνθηκών βαθύσκιων δέντρων και του κρυστάλλινου νερού της Πηγής της Μονής.

Η Μονή, στις 31/10/1838, οπότε και επρόκειτο να διαλυθεί μαζί με άλλες, 8 μοναχοί που είχαν εγκατασταθεί εκεί έστειλαν υπομνήματα προς τον βασιλιά Όθωνα και προς την Ιερά Σύνοδο της εκκλησίας της Ελλάδας με σκοπό την διατήρηση της ιεράς Μονής. Παρόμοιο υπόμνημα έστειλαν προς την Ιερά Σύνοδο του Βασιλείου της Ελλάδας, για τον ίδιο σκοπό οι Δήμοι της ΒΔ Γορτυνίας: Ελευσίνος, με πρωτεύσουσα την Κοντοβάζαινα, Πανιών, με πρωτεύουσα το Βελημάχι, Θελπούσης, με πρωτεύσουσα την Χώρα, Κορακονήσου, με πρωτεύουσα το Μπέλτεσι και των Θαλλιάδων, με πρωτεύουσα τη Βάχλια. Τα σχετικά έγγραφα φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ 026, 029, 030, 031, 039). Η Μονή υπέστη καταστροφική πυρκαγιά το 1995. Το ξημέρωμα του Σαββάτου 30/12/1995, ξέσπασε πυρκαγία από τζάκι που έμεινε αναμμένο, κοστίζοντας την ζωή της μοναχής Παρθενίας – που διακονούσε εκεί επί 50 έτη – και καταστρέφοντας έπιπλα, σκεύη και 4 παρακείμενα κελιά της ΒΔ πτέρυγας του κτιριακού συγκροτήματος ολοσχερώς. Στην συνέχεια, η αρχαιολογική υπηρεσία της 5^ης Εφορείας Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων Σπάρτης, έστειλε έγγραφο προς την Ιερά μητρόπολη Γόρτυνος και Μεγαλοπόλεως, στο Εκκλησιαστικό Συμβούλιο της ενορίας Αγίας Μαρίνας Βάχλιας - όπου υπάγεται η Μονή – στην Κοινότητα Βάχλιας και στην Ένωση Βαχλαίων,  με το οποίο απηγόρευε κάθε επέμβαση στο κτιριακό συγκρότημα την Μονής, που θα αφορούσε στην αποκατάσταση. Ο Μητροπολίτης Γόρτυνος και Μεγαλοπόλεως Θεόφιλος, έμεινε ικανοποιημένος από τις ενέργειες των μελών της Επιτροπής Διαχείρισης και Επίβλεψης Εργασιών της Ι. Μ. Αγίας Παρασκευής Βάχλιας και για αυτό απένειμε εκκλησιαστικό «Έπαινο» σε κάθε μέλος της Επιτροπής, το έτος 2003. Η Ιερά Μονή επλήγη από πυρκαγιά και για δεύτερη φορά, την 14^η Ιανουαρίου 2005. Η αναστήλωση επετεύχθη και οφείλεται στη θρησκευτικότητα ευλαβών ανθρώπων (Βαχλαίων και όχι μόνο).

Η Μονή είναι ημιδιώροφο κτίσμα, σχήματος τετραπλεύρου, με πατροπαράδοτη μορφή ορθογωνίων που απαντάται σε πολλές μονές στην Ελλάδα. Σύμφωνα με το σχέδιο (Ε3) αποτύπωσης της κάτοψης του μελετητή Δημητρίου Ι. Ρέππα, αρχιτέκτονα, το μοναστηριακό κτιριακό συγκρότημα συνθέτουν τα παρακάτω κτίσματα:  Στην ανατολική πλευρά το καθολικό της Μονής.

• Στη Δυτική πλευρά τρία κελιά, το πρώτο το πλησιέστερο στο Καθολικό είναι το αρχονταρίκι.
• Στη Βόρεια πλευρά δυο κελιά.
• Στη Βορειοδυτική πλευρά το μαγειρείο και η Τραπεζαρία.
• Στη μέση του κτιριακού συγκροτήματος βρίσκεται το Αίθριον, ο οποίος κοσμείται με το σύμβολο των Παλαιολόγων ανάγλυφη παράσταση του δικέφαλου αετού.
• Στο πάνω μέρος των μοναστηριακών κτισμάτων – περίπου 200 μέτρα προς τον βορρά του κτιριακού συγκροτήματος – κάτω από το δασωμένο πρανές  βρίσκεται η πηγή της Μονής με αναβλύζον, μεταξύ 2 βράχων, ζείδωρο νερό.

Ιερά κειμήλια, χειρόγραφα, κώδικες, μεριδόχαρτα, κείμενα, συμβόλαια, κατάστιχα, βιβλία και γενικά γραπτά στοιχεία που να μαρτυρούν την πορεία της ιεράς Μονής δεν έχουν βρεθεί. Ωστόσο, γραπτές πηγές που βρέθηκαν εκτός Αρκαδίας, μας παραπέμπουν στην Ιερά Μονή των Αγίων Θεοδώρων Τήρωνος και Στρατηλάτου της επαρχίας Καλαβρύτων στο Σοπωτό.  Σύμφωνα με την υπ’ αρ. 1699 διαταγή της Β.Νομαρχίας Αχαΐας και Ηλίδος παραδόθηκαν τα κάτωθι λείψανα της μονής Αγίας Παρασκευής στους μονάζοντες των Αγίων Θεοδώρων: μία πλάκα αργυροχρυσομένη σε έξι κομμάτια αγίων λειψάνων, μία θήκη ζεντεφένια που περιείχε μια πλάκα αργυρά με οχτώ κομμάτια αγίων λειψάνων, δυο εικόνες παλαιές, η μεν της Αγίας Παρασκευής και η δε τρίμορφη.

• η εικόνα της Οσιομάρτυρος Αγίας Παρασκευής, που βρέθηκε στο κοίλωμα της υπεραιωνόβιας βελανιδιάς, δίπλα στο ομώνυμο μικρό ερειπωμένο εκκλησάκι και είναι τοποθετημένη στο εικονοστάσιο στο Καθολικό.

• Λειψανοθήκη αργυρά όπου φυλάσσονται λείψανα 9 Μαρτύρων, τα ονόματα των οποίων δυσανάγνωστα αναγράφονται στο πυξίδιο.

• Ο Εσταυρωμένος σε μέγεθος κανονικό και τα εξαπτέρυγα που είναι τοποθετημένα στο βάθος της κόγχης του Ιερού του Καθολικού.

• Εκκλησιαστικό βιβλίο: «Μηνιαίον του Απριλίου περιιέχον αυτώ αίασαν Ακολουθία μετά της αναγκαιοτέρας προσθήκης του τυπικού». Το συγκεκριμένο βιβλίο φαίνεται ότι τυπώθηκε στη Βενετία από τον Νικόλαο Γλυκό καταγόμενο από τα Ιωάννινα και φέρει χρονολογία 1820.

Στις 16/10/1996, στο τεύχος 945 ΦΕΚ δημοσιεύτηκε η Υπουργική απόφαση που χαρακτήρισε την Ιερά Μονή Αγίας Παρασκευής ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο, με ζώνη προστασίας, που ορίζεται σε τοπογραφικό με στοιχεία ΑΒΚΠΜΝΞΟΠΡΣΑ, συνολικής έκτασης 30 στρεμμάτων και στην οποία περιλαμβάνονται εκτός του μοναστηριακού συγκροτήματος και ναϊσκος, ισόγειο λιθόκτιστο κτίριο, στέρνα, αλώνια κ.ά.

• Νικόλαος Π. Παπαδόπουλος, Κατακαημένου Μοριά του 1821, τ. Α’, Αθήνα, σελ.537–539.
• Νικόλαος Π. Παπαδόπουλος, Το Παλαιομονάστηρο των Αγίων Θεοδώρων (Αροανίας),1973.
• Χρήστος Δ. Δημητρόπουλος, Ιερά Μονή Αγίας Παρασκευής και Ισαποστόλων Κωνσταντίνου και Ελένης Βάχλιας, Αθήνα, 2010.
• ΦΕΚ Β’ 945/16.10.1996, Υπουργική απόφαση χαρακτηρισμού της Ιεράς Μονής Αγίας Παρασκευής Βάχλιας ως ιστορικού διατηρητέου μνημείου.